# سوره غافر

> متن کامل سوره غافر (آمرزنده) به عربی با ترجمه فارسی آیه به آیه، تلاوت 9 قاری و تفسیر کوتاه هر آیه. سورهٔ مؤمن (غافر) در مکه نازل شده و 85 آیه دارد. آمرزندگی…

منبع: https://yasinsurah.com/fa/sureh-ghafir/  
آخرین به‌روزرسانی: 2026-11-16T00:38:32+03:00

سوره 40 از 114 · جزء 24

85 آیه · مکی · ترتیب نزول: 60مین

سورهٔ مؤمن (غافر) در مکه نازل شده و 85 آیه دارد. آمرزندگی و قدرت خدا را بیان می‌کند و سخن شجاعانهٔ مؤمنی از خاندان فرعون را که ایمانش را پنهان می‌کرد، در راه حق نمونه قرار می‌دهد.

## سوره غافر به عربی با ترجمه فارسی

بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ  
به نام الله بخشندۀ مهربان

**1.** حمٓ ﴿١﴾  
ترجمه: حم [حا. میم]

**2.** تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ ﴿٢﴾  
ترجمه: نزول [این] کتاب، از سوی الله شکست‌ناپذیرِ داناست.

**3.** غَافِرِ ٱلذَّنۢبِ وَقَابِلِ ٱلتَّوۡبِ شَدِيدِ ٱلۡعِقَابِ ذِي ٱلطَّوۡلِۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ إِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ ﴿٣﴾  
ترجمه: [پروردگاری که] آمرزندۀ گناه و توبه‌پذیر، سخت‌کیفر و نعمت‌بخش است؛ هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست و بازگشت [همه] به سوی اوست.

**4.** مَا يُجَٰدِلُ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَلَا يَغۡرُرۡكَ تَقَلُّبُهُمۡ فِي ٱلۡبِلَٰدِ ﴿٤﴾  
ترجمه: تنها کافران هستند که دربارۀ آیات الهی مجادله مى‌كنند؛ پس مبادا رفت و آمدشان در شهرها [برای تجارت و بهره‌مندی‌شان از نعمت‌های دنیا] تو را بفریبد.

**5.** كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَٱلۡأَحۡزَابُ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۖ وَهَمَّتۡ كُلُّ أُمَّةِۭ بِرَسُولِهِمۡ لِيَأۡخُذُوهُۖ وَجَٰدَلُواْ بِٱلۡبَٰطِلِ لِيُدۡحِضُواْ بِهِ ٱلۡحَقَّ فَأَخَذۡتُهُمۡۖ فَكَيۡفَ كَانَ عِقَابِ ﴿٥﴾  
ترجمه: پیش از آنان قوم نوح، و پس از آنان نیز گروه‌های دیگری [همچون قوم عاد و ثمود و لوط نیز پیامبرانشان را] دروغگو شمردند و هر قومی خواست پیامبرش را دستگیر كند [و به قتل برساند]. آنان به باطل مجادله كردند تا به وسیله آن، حق را از میان بردارند؛ من نیز آنان را عذاب کردم؛ [پس بنگرید که] عذابِ من چگونه بود.

**6.** وَكَذَٰلِكَ حَقَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ ﴿٦﴾  
ترجمه: و فرمان عذابِ پروردگارت درباره کافران اینچنین به تحقق پیوست كه آنان اهل آتشند.

**7.** ٱلَّذِينَ يَحۡمِلُونَ ٱلۡعَرۡشَ وَمَنۡ حَوۡلَهُۥ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَيُؤۡمِنُونَ بِهِۦ وَيَسۡتَغۡفِرُونَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْۖ رَبَّنَا وَسِعۡتَ كُلَّ شَيۡءٖ رَّحۡمَةٗ وَعِلۡمٗا فَٱغۡفِرۡ لِلَّذِينَ تَابُواْ وَٱتَّبَعُواْ سَبِيلَكَ وَقِهِمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ ﴿٧﴾  
ترجمه: فرشتگانى كه عرش را حمل مى‌كنند و فرشتگانى كه گردِ آن حلقه زده‌اند، پروردگارشان را به پاکی می‌ستایند و به او ایمان دارند و [این گونه] براى اهل ایمان آمرزش مى‌خواهند: «پروردگارا، رحمت و دانشت، هر چیزى را فراگرفته است؛ پس كسانى را كه توبه كردند و پیرو راه تو شدند، بیامرز و از عذاب دوزخ دور نگاه دار.

**8.** رَبَّنَا وَأَدۡخِلۡهُمۡ جَنَّٰتِ عَدۡنٍ ٱلَّتِي وَعَدتَّهُمۡ وَمَن صَلَحَ مِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَأَزۡوَٰجِهِمۡ وَذُرِّيَّٰتِهِمۡۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ ﴿٨﴾  
ترجمه: پروردگارا، آنان و پدران [و مادران] و همسران و فرزندان صالحشان را در باغ‌های جاودان بهشت كه وعده داده‌اى، داخل كن، كه بی‌تردید، تو شکست‌ناپذیر و حکیمی.

**9.** وَقِهِمُ ٱلسَّيِّـَٔاتِۚ وَمَن تَقِ ٱلسَّيِّـَٔاتِ يَوۡمَئِذٖ فَقَدۡ رَحِمۡتَهُۥۚ وَذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ ﴿٩﴾  
ترجمه: [بار الها،] آنان را از [كیفرِ] بدی‌ها حفظ كن؛ و قطعاً هر کس را که در آن روز از [كیفرِ] بدی‌ها نگاه دارى، مشمول رحمتت قرار داده‌اى. این، همان كامیابى بزرگ است».

**10.** إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُنَادَوۡنَ لَمَقۡتُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُ مِن مَّقۡتِكُمۡ أَنفُسَكُمۡ إِذۡ تُدۡعَوۡنَ إِلَى ٱلۡإِيمَٰنِ فَتَكۡفُرُونَ ﴿١٠﴾  
ترجمه: [در دوزخ] به کافران ندا مى‌دهند كه: «دشمنى و خشم الله، سخت‌تر از دشمنى و خشم شما نسبت به خودتان است؛ چرا كه به ایمان دعوت مى‌شدید، ولى [با دشمنى نسبت به خود، عقیدۀ توحیدی را] انكار مى‌كردید».

**11.** قَالُواْ رَبَّنَآ أَمَتَّنَا ٱثۡنَتَيۡنِ وَأَحۡيَيۡتَنَا ٱثۡنَتَيۡنِ فَٱعۡتَرَفۡنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلۡ إِلَىٰ خُرُوجٖ مِّن سَبِيلٖ ﴿١١﴾  
ترجمه: آنان [در پاسخ] می‌گویند: «پروردگارا، ما را دوبار میراندی [وقتی نطفه‌ای بی‌روح بودیم، و وقتی عمرمان در دنیا به پایان رسید] و دو بار زنده کردی [وقتی در دنیا متولد شدیم و وقتی در قیامت برانگیخته شدیم]؛ پس [اکنون که] به گناهان خود اعتراف کردیم، آیا راهی برای خروج [از دوزخ] وجود دارد؟»

**12.** ذَٰلِكُم بِأَنَّهُۥٓ إِذَا دُعِيَ ٱللَّهُ وَحۡدَهُۥ كَفَرۡتُمۡ وَإِن يُشۡرَكۡ بِهِۦ تُؤۡمِنُواْۚ فَٱلۡحُكۡمُ لِلَّهِ ٱلۡعَلِيِّ ٱلۡكَبِيرِ ﴿١٢﴾  
ترجمه: [به آنان گفته می‌شود:] «این [عذاب] به سبب آن است که چون الله به یگانگی خوانده می‌شد، انکار می‌کردید؛ ولی اگر به او شرک آورده می‌شد ایمان می‌آوردید. [اکنون] داوری از آن الله بلندمرتبۀ بزرگ است».

**13.** هُوَ ٱلَّذِي يُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُنَزِّلُ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ رِزۡقٗاۚ وَمَا يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَن يُنِيبُ ﴿١٣﴾  
ترجمه: او همان ذاتی است که نشانه‌های [توان و تدبیر] خود را به شما ارائه می‌دهد و [با نزول باران] از آسمان روزى برایتان مى‌فرستد؛ ولى تنها كسانى پند مى‌گیرند كه [خالصانه به درگاه الهی] توبه ‌کنند.

**14.** فَٱدۡعُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ ﴿١٤﴾  
ترجمه: [ای مردم! تنها] الله را با خلوصِ اعتقاد بخوانید؛ هر چند کافران خوششان نیاید.

**15.** رَفِيعُ ٱلدَّرَجَٰتِ ذُو ٱلۡعَرۡشِ يُلۡقِي ٱلرُّوحَ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ لِيُنذِرَ يَوۡمَ ٱلتَّلَاقِ ﴿١٥﴾  
ترجمه: او دارای درجات رفیع و صاحبِ عرش است؛ و به سوی هر یک از بندگانش كه بخواهد، به فرمان خویش وحى مى‌فرستد تا دربارۀ روز ملاقات [به آنان] هشدار دهد.

**16.** يَوۡمَ هُم بَٰرِزُونَۖ لَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِنۡهُمۡ شَيۡءٞۚ لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَۖ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ ﴿١٦﴾  
ترجمه: روزی كه مردم حاضر و نمایان می‌شوند و چیزی از آنان بر الله پوشیده نخواهد ماند، [الله می‌فرماید:] «امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟» [آنگاه خود می‌فرماید:] «از آنِ الله یگانه پیروزمند».

**17.** ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۭ بِمَا كَسَبَتۡۚ لَا ظُلۡمَ ٱلۡيَوۡمَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ ﴿١٧﴾  
ترجمه: امروز هرکس به سبب آنچه کرده است، پاداش داده می‌شود؛ امروز هیچ ستمی در میان نیست. بی‌گمان، الله در حسابرسی سریع است.

**18.** وَأَنذِرۡهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡأٓزِفَةِ إِذِ ٱلۡقُلُوبُ لَدَى ٱلۡحَنَاجِرِ كَٰظِمِينَۚ مَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ حَمِيمٖ وَلَا شَفِيعٖ يُطَاعُ ﴿١٨﴾  
ترجمه: در مورد روز قیامت [که بسیار نزدیک است] به آنان هشدار بده؛ آنگاه كه جان‌ها [از شدت وحشت] به گلوگاه مى‌رسد، در حالى كه سرشار از‌ اندوه شده‌اند. [در آن روز،] ستمگران نه دوستى مهربان دارند و نه شفیعی كه سخنش پذیرفته شود.

**19.** يَعۡلَمُ خَآئِنَةَ ٱلۡأَعۡيُنِ وَمَا تُخۡفِي ٱلصُّدُورُ ﴿١٩﴾  
ترجمه: [الله] حركات شرورانۀ چشم‌ها و آنچه را که در دل‌های افراد نهفته است، [به خوبی] مى‌داند.

**20.** وَٱللَّهُ يَقۡضِي بِٱلۡحَقِّۖ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَقۡضُونَ بِشَيۡءٍۗ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ ﴿٢٠﴾  
ترجمه: الله به عدالت داوری مى‌كند؛ و معبودانى كه [مشركان] به جاى الله عبادت می‌کنند، هیچ گونه [حق] داوری ندارند. به راستی که الله شنوای بیناست.

**21.** ۞ أَوَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ كَانُواْ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُواْ هُمۡ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗ وَءَاثَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡ وَمَا كَانَ لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن وَاقٖ ﴿٢١﴾  
ترجمه: آیا [مشرکان] در زمین نگشته‌اند تا ببینند سرانجامِ کسانی که پیش از آنان بودند، چگونه بوده است؟ آنان، نیرومندتر از اینان بودند و آثار [و بناهای] استوارتر [و بیشتری] در زمین پدید آورده بودند؛ اما الله آنان را به [سبب] گناهانشان عذاب کرد، در حالی که در برابرِ [عذاب] الله، هیچ [یار و] مدافعی نداشتند.

**22.** ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانَت تَّأۡتِيهِمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَكَفَرُواْ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ قَوِيّٞ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ ﴿٢٢﴾  
ترجمه: این [كیفر] به سبب آن بود كه پیامبرانشان نشانه‌هاى روشن برایشان ارائه مى‌كردند، ولى آنان انكار می‌ورزیدند و الله [نیز] آنان را عذاب کرد. بی‌گمان، او توانمندى سخت‌كیفر است.

**23.** وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بِـَٔايَٰتِنَا وَسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ ﴿٢٣﴾  
ترجمه: ما موسى را با معجزاتِ خود و دلیلى قاطع فرستادیم.

**24.** إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَقَٰرُونَ فَقَالُواْ سَٰحِرٞ كَذَّابٞ ﴿٢٤﴾  
ترجمه: به سوی فرعون و هامان و قارون؛ ولی [آنان] گفتند: «[او] جادوگری دروغگوست».

**25.** فَلَمَّا جَآءَهُم بِٱلۡحَقِّ مِنۡ عِندِنَا قَالُواْ ٱقۡتُلُوٓاْ أَبۡنَآءَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ وَٱسۡتَحۡيُواْ نِسَآءَهُمۡۚ وَمَا كَيۡدُ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ ﴿٢٥﴾  
ترجمه: اما هنگامی که موسی، معجزات الهی و دلایل محکم را از جانب ما بر آنان ارائه كرد، [فرعون و یارانش سرکشی کردند و] گفتند: «پسران كسانى را كه به موسى ایمان آورده‌اند، بكشید و زنانشان را [براى کنیزی] زنده نگاه دارید»؛ و[لى] نیرنگ کافران، محكوم به فناست.

**26.** وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ ذَرُونِيٓ أَقۡتُلۡ مُوسَىٰ وَلۡيَدۡعُ رَبَّهُۥٓۖ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُبَدِّلَ دِينَكُمۡ أَوۡ أَن يُظۡهِرَ فِي ٱلۡأَرۡضِ ٱلۡفَسَادَ ﴿٢٦﴾  
ترجمه: فرعون گفت: «بگذارید موسى را بکشم؛ و [چون كسى را ندارد،] ناگزیر است پروردگارش را به یاری بخواند [و من از وی هراسی ندارم]. مى‌ترسم که او دینتان را دگرگون سازد یا در این سرزمین تباهى به بار آورد».

**27.** وَقَالَ مُوسَىٰٓ إِنِّي عُذۡتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُم مِّن كُلِّ مُتَكَبِّرٖ لَّا يُؤۡمِنُ بِيَوۡمِ ٱلۡحِسَابِ ﴿٢٧﴾  
ترجمه: موسی گفت: «من از [شر] هر متکبری که به روز حساب باور ندارد، به پروردگار خویش و پروردگار شما پناه می‌برم».

**28.** وَقَالَ رَجُلٞ مُّؤۡمِنٞ مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَكۡتُمُ إِيمَٰنَهُۥٓ أَتَقۡتُلُونَ رَجُلًا أَن يَقُولَ رَبِّيَ ٱللَّهُ وَقَدۡ جَآءَكُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ مِن رَّبِّكُمۡۖ وَإِن يَكُ كَٰذِبٗا فَعَلَيۡهِ كَذِبُهُۥۖ وَإِن يَكُ صَادِقٗا يُصِبۡكُم بَعۡضُ ٱلَّذِي يَعِدُكُمۡۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ مُسۡرِفٞ كَذَّابٞ ﴿٢٨﴾  
ترجمه: و مرد مؤمنی از خانوادۀ فرعون که ایمانش را پنهان می‌داشت، گفت: «آیا می‌خواهید این مرد را [فقط به این جرم] بکشید که می‌گوید: "پروردگارم الله است" و [در تأیید سخنش نیز] دلایل روشنی از سوی پروردگار‌تان برای شما آورده است؟ اگر دروغگو باشد، [گناه] دروغش بر عهدۀ خودِ اوست؛ و اگر راست گفته باشد، [دست‌کم] برخى از عذاب‌هایی كه وعده مى‌دهد، به شما خواهد رسید. بی‌تردید، الله، کسی را که اسرافکار و دروغگوست، هدایت نمی‌کند.

**29.** يَٰقَوۡمِ لَكُمُ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَ ظَٰهِرِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَمَن يَنصُرُنَا مِنۢ بَأۡسِ ٱللَّهِ إِن جَآءَنَاۚ قَالَ فِرۡعَوۡنُ مَآ أُرِيكُمۡ إِلَّا مَآ أَرَىٰ وَمَآ أَهۡدِيكُمۡ إِلَّا سَبِيلَ ٱلرَّشَادِ ﴿٢٩﴾  
ترجمه: ای قوم من، امروز فرمانروایى در اختیار شماست [و] در این سرزمین سُلطه دارید؛ ولى اگر سختگیرىِ الله دامنگیرمان شود، چه كسى ما را یارى خواهد كرد؟» فرعون گفت: «من فقط آنچه را صلاح می‌دانم می‌گویم و شما را به راه راست هدایت مى‌كنم».

**30.** وَقَالَ ٱلَّذِيٓ ءَامَنَ يَٰقَوۡمِ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُم مِّثۡلَ يَوۡمِ ٱلۡأَحۡزَابِ ﴿٣٠﴾  
ترجمه: آن مرد مؤمن گفت: «ای قوم من، می‌ترسم عذابی همچون عذاب اقوام پیشین [که از پیامبرانشان سرپیچی کردند] بر سرتان بیاید؛

**31.** مِثۡلَ دَأۡبِ قَوۡمِ نُوحٖ وَعَادٖ وَثَمُودَ وَٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۚ وَمَا ٱللَّهُ يُرِيدُ ظُلۡمٗا لِّلۡعِبَادِ ﴿٣١﴾  
ترجمه: مانند شیوۀ [عذاب] قوم نوح و عاد و ثمود و کسانی که بعد از آنان بودند؛ در حالی که الله ستمی برای بندگانش نمی‌خواهد.

**32.** وَيَٰقَوۡمِ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ يَوۡمَ ٱلتَّنَادِ ﴿٣٢﴾  
ترجمه: و ای قوم من، از روزی بر شما می‌ترسم که مردم به فریاد از یکدیگر یاری‌ می‌خواهند.

**33.** يَوۡمَ تُوَلُّونَ مُدۡبِرِينَ مَا لَكُم مِّنَ ٱللَّهِ مِنۡ عَاصِمٖۗ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٖ ﴿٣٣﴾  
ترجمه: [همان] روزى كه همگی [از ترس] به عقب بازمى‌گردید و در برابر [مجازاتِ] الله، هیچ محافظى ندارید؛ و هر کس که الله او را گمراه كند، هیچ هدایتگری نخواهد داشت.

**34.** وَلَقَدۡ جَآءَكُمۡ يُوسُفُ مِن قَبۡلُ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَمَا زِلۡتُمۡ فِي شَكّٖ مِّمَّا جَآءَكُم بِهِۦۖ حَتَّىٰٓ إِذَا هَلَكَ قُلۡتُمۡ لَن يَبۡعَثَ ٱللَّهُ مِنۢ بَعۡدِهِۦ رَسُولٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَنۡ هُوَ مُسۡرِفٞ مُّرۡتَابٌ ﴿٣٤﴾  
ترجمه: پیش از این نیز یوسف با دلایل روشن نزدتان آمد؛ اما شما از آنچه برایتان آورده بود پیوسته در شک بودید، تا زمانی که از دنیا رفت [و بر تردیدتان افزوده شد]؛ آنگاه گفتید: "الله هرگز پس از وی پیامبری را مبعوث نخواهد کرد". الله، اسرافکارِ بدگمان را این‌گونه گمراه می‌سازد».

**35.** ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ سُلۡطَٰنٍ أَتَىٰهُمۡۖ كَبُرَ مَقۡتًا عِندَ ٱللَّهِ وَعِندَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ قَلۡبِ مُتَكَبِّرٖ جَبَّارٖ ﴿٣٥﴾  
ترجمه: كسانى كه در مورد آیات الهی ـ بدون اینکه دلیلى داشته باشند ـ به مجادله برمى‌خیزند، [رفتارشان] نزد الله و مؤمنین، سخت ناپسند است. الله این‌گونه بر دل هر متكبرِ خودكامه‌ای مهر [غفلت] مى‌نهد».

**36.** وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ يَٰهَٰمَٰنُ ٱبۡنِ لِي صَرۡحٗا لَّعَلِّيٓ أَبۡلُغُ ٱلۡأَسۡبَٰبَ ﴿٣٦﴾  
ترجمه: فرعون [به وزیرش] گفت: «ای هامان، بنای بلندی برایم بساز؛ شاید به راه‌هایی برسم؛

**37.** أَسۡبَٰبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ فَأَطَّلِعَ إِلَىٰٓ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُۥ كَٰذِبٗاۚ وَكَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِفِرۡعَوۡنَ سُوٓءُ عَمَلِهِۦ وَصُدَّ عَنِ ٱلسَّبِيلِۚ وَمَا كَيۡدُ فِرۡعَوۡنَ إِلَّا فِي تَبَابٖ ﴿٣٧﴾  
ترجمه: راه‌هایی در‌ آسمان‌ها [که مرا تا عرش الهی ببرد] تا به معبود موسی بنگرم [و از او آگاه شوم]؛ هر چند که من قطعاً او را دروغگو می‌پندارم». این‌گونه، زشتیِ کردارِ فرعون، [در نظرش] آراسته گشت و از راه [حق] بازماند؛ و نیرنگ فرعون، به زیان و تباهی انجامید.

**38.** وَقَالَ ٱلَّذِيٓ ءَامَنَ يَٰقَوۡمِ ٱتَّبِعُونِ أَهۡدِكُمۡ سَبِيلَ ٱلرَّشَادِ ﴿٣٨﴾  
ترجمه: آن مرد مؤمن گفت: «ای قوم من، از من پیروی کنید تا شما را به راه راست هدایت کنم.

**39.** يَٰقَوۡمِ إِنَّمَا هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا مَتَٰعٞ وَإِنَّ ٱلۡأٓخِرَةَ هِيَ دَارُ ٱلۡقَرَارِ ﴿٣٩﴾  
ترجمه: ای قوم من، این زندگی دنیا، بهره‌ای [اندک و زودگذر] است؛ و آخرت، سرای جاودان است.

**40.** مَنۡ عَمِلَ سَيِّئَةٗ فَلَا يُجۡزَىٰٓ إِلَّا مِثۡلَهَاۖ وَمَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ يُرۡزَقُونَ فِيهَا بِغَيۡرِ حِسَابٖ ﴿٤٠﴾  
ترجمه: هر ‌کس کار بدی مرتکب شود، به تناسبِ آن کیفر خواهد دید؛ و مردان و زنان مؤمن و نیکوکار، به بهشت وارد می‌شوند و در آنجا از نعمتِ بی‌شمار برخوردار خواهند شد.

**41.** ۞ وَيَٰقَوۡمِ مَا لِيٓ أَدۡعُوكُمۡ إِلَى ٱلنَّجَوٰةِ وَتَدۡعُونَنِيٓ إِلَى ٱلنَّارِ ﴿٤١﴾  
ترجمه: ای قوم من، چه شده كه من شما را به راه نجات دعوت مى‌كنم، و[لى] شما مرا به آتش فرامى‌خوانید؟

**42.** تَدۡعُونَنِي لِأَكۡفُرَ بِٱللَّهِ وَأُشۡرِكَ بِهِۦ مَا لَيۡسَ لِي بِهِۦ عِلۡمٞ وَأَنَا۠ أَدۡعُوكُمۡ إِلَى ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡغَفَّٰرِ ﴿٤٢﴾  
ترجمه: مرا دعوت می‌كنید كه به الله کفر بورزم و چیزى را با او شریک گردانم كه هیچ اطلاعى از آن ندارم؛ در حالى كه من شما را به سوى [پروردگار] شکست‌ناپذیر و آمرزگار فرامى‌خوانم.

**43.** لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدۡعُونَنِيٓ إِلَيۡهِ لَيۡسَ لَهُۥ دَعۡوَةٞ فِي ٱلدُّنۡيَا وَلَا فِي ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَآ إِلَى ٱللَّهِ وَأَنَّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ هُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ ﴿٤٣﴾  
ترجمه: قطعاً، آنچه مرا به آن دعوت مى‌دهید، در دنیا و آخرت [توان اجابت] دعایى را ندارد؛ و بازگشت ما به پیشگاه الله است، و اسرافكاران [در کفر و گناه،] دوزخى هستند.

**44.** فَسَتَذۡكُرُونَ مَآ أَقُولُ لَكُمۡۚ وَأُفَوِّضُ أَمۡرِيٓ إِلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ ﴿٤٤﴾  
ترجمه: به زودى سخنان مرا به یاد خواهید آورد؛ و من كار خود را به الله واگذار مى‌كنم؛ زیرا الله نسبت به [کردارِ] بندگان بیناست».

**45.** فَوَقَىٰهُ ٱللَّهُ سَيِّـَٔاتِ مَا مَكَرُواْۖ وَحَاقَ بِـَٔالِ فِرۡعَوۡنَ سُوٓءُ ٱلۡعَذَابِ ﴿٤٥﴾  
ترجمه: الله او را از آسیب دسیسۀ آنان حفظ نمود و عذاب سخت، دامنگیر فرعونیان شد.

**46.** ٱلنَّارُ يُعۡرَضُونَ عَلَيۡهَا غُدُوّٗا وَعَشِيّٗاۚ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ أَدۡخِلُوٓاْ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ أَشَدَّ ٱلۡعَذَابِ ﴿٤٦﴾  
ترجمه: همان آتشی كه [در قبرهایشان] بامداد و شامگاه بر آن عرضه مى‌شوند؛ و روزی که قیامت برپا گردد، [فرمان می‌رسد که:] «فرعونیان را در سخت‌ترین عذاب درآورید».

**47.** وَإِذۡ يَتَحَآجُّونَ فِي ٱلنَّارِ فَيَقُولُ ٱلضُّعَفَٰٓؤُاْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُنَّا لَكُمۡ تَبَعٗا فَهَلۡ أَنتُم مُّغۡنُونَ عَنَّا نَصِيبٗا مِّنَ ٱلنَّارِ ﴿٤٧﴾  
ترجمه: آنگاه كه در آتش دوزخ کشمکش [و مجادله] می‌کنند، مردمانِ زیردست به رهبران گمراهگر می‌گویند: «ما پیرو شما بودیم؛ آیا ممكن است بخشى از عذاب آتش را از ما دور کنید؟»

**48.** قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُلّٞ فِيهَآ إِنَّ ٱللَّهَ قَدۡ حَكَمَ بَيۡنَ ٱلۡعِبَادِ ﴿٤٨﴾  
ترجمه: رهبران گمراهگر می‌گویند: «بی‌تردید، همۀ ما در آتش خواهیم بود. الله میان بندگان [خود] داورى كرده است».

**49.** وَقَالَ ٱلَّذِينَ فِي ٱلنَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ٱدۡعُواْ رَبَّكُمۡ يُخَفِّفۡ عَنَّا يَوۡمٗا مِّنَ ٱلۡعَذَابِ ﴿٤٩﴾  
ترجمه: و كسانى كه در آتشند، به نگهبانان دوزخ مى‌گویند: «از پروردگارتان بخواهید كه برای یک روز، این عذاب را از ما بردارد».

**50.** قَالُوٓاْ أَوَلَمۡ تَكُ تَأۡتِيكُمۡ رُسُلُكُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ قَالُواْ بَلَىٰۚ قَالُواْ فَٱدۡعُواْۗ وَمَا دُعَٰٓؤُاْ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٍ ﴿٥٠﴾  
ترجمه: آنان پاسخ مى‌دهند: «مگر پیامبرانتان نشانه‌هاى روشن بر شما ارائه نكردند؟ دوزخیان مى‌گویند: «بله»؛ و مأموران مى‌گویند: «پس [بى‌نتیجه] درخواست كنید که درخواست کافران، [مردود و] تباه است».

**51.** إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَيَوۡمَ يَقُومُ ٱلۡأَشۡهَٰدُ ﴿٥١﴾  
ترجمه: بی‌گمان، ما پیامبران خویش و اهل ایمان را در زندگى دنیا و روزى كه گواهان [به شهادت] برمی‌خیزند، یارى مى‌كنیم.

**52.** يَوۡمَ لَا يَنفَعُ ٱلظَّٰلِمِينَ مَعۡذِرَتُهُمۡۖ وَلَهُمُ ٱللَّعۡنَةُ وَلَهُمۡ سُوٓءُ ٱلدَّارِ ﴿٥٢﴾  
ترجمه: روزى كه عذرخواهىِ ستمگران سودى به حالشان نخواهد داشت؛ آنان از رحمت الهی به دورند و دشوارى عذاب آخرت را [در پیش] دارند.

**53.** وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡهُدَىٰ وَأَوۡرَثۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡكِتَٰبَ ﴿٥٣﴾  
ترجمه: ما [مقام] هدایت به موسی بخشیدیم و بنی‌اسرائیل را وارثان تورات قرار دادیم؛

**54.** هُدٗى وَذِكۡرَىٰ لِأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ ﴿٥٤﴾  
ترجمه: [کتابی‌که] برای خردمندان، هدایت و پند است.

**55.** فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِبۡكَٰرِ ﴿٥٥﴾  
ترجمه: پس [ای پیامبر، بر آزارِ مشرکان] شكیبا باش [كه] قطعاً وعدۀ الهی راست است و براى گناهت آمرزش بخواه و پروردگارت را شامگاه و بامداد، به پاکی ستایش کن.

**56.** إِنَّ ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ سُلۡطَٰنٍ أَتَىٰهُمۡ إِن فِي صُدُورِهِمۡ إِلَّا كِبۡرٞ مَّا هُم بِبَٰلِغِيهِۚ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ ﴿٥٦﴾  
ترجمه: كسانى كه در مورد آیات الهی ـ بدون اینکه دلیلى در اختیارشان باشد ـ به مجادله برمى‌خیزند، در دل‌هایشان [غرور و] تکبری است كه هرگز به آن نخواهند رسید؛ پس [از شرِ آنان] به الله پناه ببر كه به راستی، او شنوای بیناست.

**57.** لَخَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ أَكۡبَرُ مِنۡ خَلۡقِ ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ ﴿٥٧﴾  
ترجمه: مسلماً آفرینش آسمان‌ها و زمین بزرگ‌تر از آفرینشِ انسان‌هاست؛ [بنابر این برپاییِ قیامت، برای الله دشوار نیست]؛ ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

**58.** وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَلَا ٱلۡمُسِيٓءُۚ قَلِيلٗا مَّا تَتَذَكَّرُونَ ﴿٥٨﴾  
ترجمه: نابینا و بینا هرگز برابر نیستند، و مؤمنان نیكوكار با بدكاران یكسان نخواهند بود؛ [ولى] عدۀ كمى از شما پند مى‌پذیرید.

**59.** إِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَأٓتِيَةٞ لَّا رَيۡبَ فِيهَا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يُؤۡمِنُونَ ﴿٥٩﴾  
ترجمه: هیچ تردیدی در این نیست که روز قیامت فرامی‌رسد؛ ولی بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند.

**60.** وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِيٓ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِي سَيَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ ﴿٦٠﴾  
ترجمه: پروردگارتان فرمود: «مرا به دعا بخوانید، تا [دعای] شما را اجابت کنم. کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به زودی با خواری به جهنم وارد می‌شوند».

**61.** ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ لِتَسۡكُنُواْ فِيهِ وَٱلنَّهَارَ مُبۡصِرًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ ﴿٦١﴾  
ترجمه: الله است كه شب را برایتان پدید آورد تا در آن آرامش یابید و روز را روشنى‌بخش [قرار داد تا به تلاش پردازید]. به راستى، الله نسبت به مردم [لطف و] بخشش دارد؛ ولى بیشتر مردم سپاس نمی‌گزارند.

**62.** ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ ﴿٦٢﴾  
ترجمه: این است الله، پروردگار شما [که] آفرینندۀ هر موجودی [است]. هیچ معبودی [به‌حق] جز او نیست؛ پس چگونه [از عبادت او] منحرف می‌شوید؟

**63.** كَذَٰلِكَ يُؤۡفَكُ ٱلَّذِينَ كَانُواْ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ ﴿٦٣﴾  
ترجمه: به همین صورت، كسانى كه آیات الهی را انكار مى‌كنند نیز [از حق] منحرف می‌گردند.

**64.** ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ قَرَارٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَصَوَّرَكُمۡ فَأَحۡسَنَ صُوَرَكُمۡ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿٦٤﴾  
ترجمه: الله است که زمین را قرارگاه و آسمان را سرپناهتان مقرر داشت و شما را صورتگرى كرد و نیكو صورتگرى كرد و از نعمت‌های پاكیزه به شما روزى داد؛ این است الله، پروردگار شما؛ پس پر برکت و بزرگوار است الله که پروردگار جهانیان است.

**65.** هُوَ ٱلۡحَيُّ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَٱدۡعُوهُ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَۗ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿٦٥﴾  
ترجمه: الله زنده [و پاینده] است و معبودى [به‌حق] جز او نیست؛ پس او را با خلوص اعتقاد بخوانید. ستایش و سپاس مخصوص الله، پروردگار جهانیان است.

**66.** ۞ قُلۡ إِنِّي نُهِيتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَمَّا جَآءَنِيَ ٱلۡبَيِّنَٰتُ مِن رَّبِّي وَأُمِرۡتُ أَنۡ أُسۡلِمَ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿٦٦﴾  
ترجمه: [ای پیامبر،] بگو: «من از عبادت افرادى كه شما به جاى الله [به نیایش] مى‌خوانید، نهى شده‌ام؛ زیرا نشانه‌هاى روشنی از جانب پروردگارم به من رسیده است و فرمان یافته‌ام كه [تنها] در برابر پروردگار جهانیان تسلیم باشم».

**67.** هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ يُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡ ثُمَّ لِتَكُونُواْ شُيُوخٗاۚ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ مِن قَبۡلُۖ وَلِتَبۡلُغُوٓاْ أَجَلٗا مُّسَمّٗى وَلَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ ﴿٦٧﴾  
ترجمه: او تعالی ذاتی است كه شما را از خاک، و سپس [طى مراحل مختلف] از نطفه و آنگاه خون بسته [= جنین ابتدایى] آفرید؛ سپس شما را [به صورت] كودكى [به دنیا] مى‌آورد، و امكان مى‌دهد تا به حد رشد [و کمال نیرو] برسید؛ سپس [سال‌ها زندگی می‌کنید تا] سالخورده می‌شوید. برخی از شما دچار مرگِ زودرس خواهند شد و [به گروهى دیگر امكان می‌دهد] تا به اجل معیّن برسید؛ باشد که بیندیشید.

**68.** هُوَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ فَإِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ﴿٦٨﴾  
ترجمه: او ذاتی است که زنده می‌کند و می‌میرانَد و هنگامی که چیزی را می‌خواهد، تنها به آن می‌گوید: «موجود شو»؛ پس [بی‌درنگ] موجود می‌شود.

**69.** أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ أَنَّىٰ يُصۡرَفُونَ ﴿٦٩﴾  
ترجمه: آیا ندیدی کسانی که دربارۀ آیات الهی مجادله می‌کنند، چگونه [از راه حق] منحرف می‌گردند؟

**70.** ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِٱلۡكِتَٰبِ وَبِمَآ أَرۡسَلۡنَا بِهِۦ رُسُلَنَاۖ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ ﴿٧٠﴾  
ترجمه: کسانی که كتاب [آسمانى] و پیام پیامبران ما را دروغ شمردند، به زودى [نتیجۀ کردارشان را] خواهند دانست.

**71.** إِذِ ٱلۡأَغۡلَٰلُ فِيٓ أَعۡنَٰقِهِمۡ وَٱلسَّلَٰسِلُ يُسۡحَبُونَ ﴿٧١﴾  
ترجمه: آنگاه كه غل و زنجیر بر گردنشان قرار گرفته و كشیده می‌شوند.

**72.** فِي ٱلۡحَمِيمِ ثُمَّ فِي ٱلنَّارِ يُسۡجَرُونَ ﴿٧٢﴾  
ترجمه: [ابتدا] در آب داغ [و] سپس در آتش دوزخ افروخته مى‌شوند.

**73.** ثُمَّ قِيلَ لَهُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡ تُشۡرِكُونَ ﴿٧٣﴾  
ترجمه: سپس به آنان گفته می‌شود: «چیزهایی که شریک [الله] قرار مى‌دادید، کجا هستند؟

**74.** مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا بَل لَّمۡ نَكُن نَّدۡعُواْ مِن قَبۡلُ شَيۡـٔٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ ٱلۡكَٰفِرِينَ ﴿٧٤﴾  
ترجمه: [همان معبودانی که آنها را] به جای الله [عبادت می‌کردید]. آنان گویند: «از [نظر] ما ناپدید شدند؛ گویی ما هرگز پیش از این چیزی را [به عبادت] نمی‌خواندیم». این‌گونه الله کافران را گمراه می‌کند.

**75.** ذَٰلِكُم بِمَا كُنتُمۡ تَفۡرَحُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَبِمَا كُنتُمۡ تَمۡرَحُونَ ﴿٧٥﴾  
ترجمه: این [عذاب] از آن جهت است كه به ناحق در زمین شادمانى و سرمستى مى‌كردید و فخر مى‌فروختید.

**76.** ٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ ﴿٧٦﴾  
ترجمه: [اکنون] از در‌های جهنم وارد شوید و جاودانه در آنجا بمانید. و [به راستى که] جایگاه متكبران چه بد [جایگاهى] است!

**77.** فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۚ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيۡنَا يُرۡجَعُونَ ﴿٧٧﴾  
ترجمه: [ای پیامبر، بر آزار مشرکان] شکیبا باش که وعدۀ الهی حق است؛ و اگر برخى از مجازات‌هایی را كه به آنان وعده داده‌ایم، [در زندگی] به تو بنماییم یا [پیش از نزول عذاب،] جان تو را بگیریم، در هر حال، به پیشگاه ما بازگردانده مى‌شوند [و راه گریزی از عذاب ندارند].

**78.** وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ مِنۡهُم مَّن قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّن لَّمۡ نَقۡصُصۡ عَلَيۡكَۗ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَن يَأۡتِيَ بِـَٔايَةٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ فَإِذَا جَآءَ أَمۡرُ ٱللَّهِ قُضِيَ بِٱلۡحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ ﴿٧٨﴾  
ترجمه: پیش از تو نیز پیامبرانی فرستاده‌ایم كه [سرگذشت] برخى از آنان را برایت حكایت كرده‌ایم و [سرگذشت] برخى دیگر را حكایت نكرده‌ایم؛ و هیچ رسولى نمی‌توانست بدون فرمان الهی معجزه‌اى ارائه كند؛ و آنگاه كه فرمان الله [براى پاداش و كیفر] فرارسد، به حق و عدالت داورى خواهد شد و باطل‌اندیشان زیانكار خواهند بود.

**79.** ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَنۡعَٰمَ لِتَرۡكَبُواْ مِنۡهَا وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ ﴿٧٩﴾  
ترجمه: الله است که چهارپایان را برایتان آفرید تا از برخى براى سوارى و از برخى براى تغذیه استفاده كنید.

**80.** وَلَكُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ وَلِتَبۡلُغُواْ عَلَيۡهَا حَاجَةٗ فِي صُدُورِكُمۡ وَعَلَيۡهَا وَعَلَى ٱلۡفُلۡكِ تُحۡمَلُونَ ﴿٨٠﴾  
ترجمه: و سودهای دیگری نیز در آنها برایتان است؛ و [نیز] برای آنکه سوار بر آنها به مقصدی که در دل دارید برسید؛ و بر آنها و بر کشتی‌ها [به هر جا که می‌خواهید] منتقل می‌شوید.

**81.** وَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ فَأَيَّ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ تُنكِرُونَ ﴿٨١﴾  
ترجمه: الله نشانه‌های [قدرت و تدبیرِ] خود را به شما نشان می‌دهد؛ پس کدام یک از نشانه‌های الهی را انکار می‌کنید؟

**82.** أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُوٓاْ أَكۡثَرَ مِنۡهُمۡ وَأَشَدَّ قُوَّةٗ وَءَاثَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ ﴿٨٢﴾  
ترجمه: آیا [مشرکان] در زمین نگشته‌اند تا ببینند سرانجامِ کسانی که پیش از آنان بودند، چگونه بوده است؟ آنان، نفراتشان از اینان بیشتر و نیرومندتر بودند و آثار [و بناهای] استوارتر [و بیشتری] در زمین پدید آورده بودند؛ اما [در هنگام نزول عذاب،] دستاورد آنان سودى به حالشان نداشت.

**83.** فَلَمَّا جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ ﴿٨٣﴾  
ترجمه: هنگامى كه پیامبرانشان با نشانه‌هاى روشن به سراغشان آمدند، به دانش و كاردانىِ خود سرمست [و از توحید، رویگردان] شدند و همان عذابى كه آن را مسخره مى‌كردند، دامنگیرشان شد.

**84.** فَلَمَّا رَأَوۡاْ بَأۡسَنَا قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَحۡدَهُۥ وَكَفَرۡنَا بِمَا كُنَّا بِهِۦ مُشۡرِكِينَ ﴿٨٤﴾  
ترجمه: هنگامی که عذاب ما را دیدند، گفتند: «تنها به الله ایمان آوردیم و معبودانی را که شریک او قرار داده بودیم، انکار می‌کنیم».

**85.** فَلَمۡ يَكُ يَنفَعُهُمۡ إِيمَٰنُهُمۡ لَمَّا رَأَوۡاْ بَأۡسَنَاۖ سُنَّتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي قَدۡ خَلَتۡ فِي عِبَادِهِۦۖ وَخَسِرَ هُنَالِكَ ٱلۡكَٰفِرُونَ ﴿٨٥﴾  
ترجمه: اما ایمان‌آوردن‌شان هنگامی که عذاب ما را دیدند، هیچ سودی به آنان نداشت. [این] سنت الهی [که در هنگام عذاب، توبۀ کسی پذیرفته نمی‌گردد، همواره] در مورد بندگانِ الله جارى بوده است؛ و در این هنگام، کافران زیانكار شده‌اند.

## اطلاعات کوتاه

- **سوره:** 40 از 114
- **معنای نام:** آمرزنده
- **شمار آیات:** 85
- **محل نزول:** مکه
- **ترتیب نزول:** 60
- **جزء:** 24

## درباره سوره غافر

نام سوره از «مردی مؤمن» گرفته شده که در آیهٔ 28 از او سخن رفته و از خاندان فرعون بود و ایمان خود را پنهان می‌کرد. به سبب وصف خدا در آیهٔ سوم به عنوان «آمرزندهٔ گناه» (غافر الذنب)، «غافر» و به سبب عبارت «صاحب فضل» (ذی الطول) در همان آیه، «طول» نیز نامیده می‌شود.

سوره در مکه نازل شده و 85 آیه دارد. در مصحف در جایگاه 40 و در جزء 24 قرار دارد؛ در ترتیب نزول، سورهٔ 60 است. نخستین سوره از هفت سوره‌ای است که با حروف «حا میم» آغاز می‌شوند و «حوامیم» نام دارند؛ این سوره‌ها هم در مصحف و هم در ترتیب نزول پشت سر هم قرار می‌گیرند.

## زمان نزول سوره غافر

سوره در دورهٔ مکه و زمانی نازل شد که فشار مشرکان بر پیامبر (ص) افزایش یافته بود و حتی می‌کوشیدند به ایشان آسیب برسانند. بنا بر نقل بخاری، روزی عقبه بن ابی‌معیط، هنگامی که پیامبر (ص) کنار کعبه نماز می‌خواندند، لباس خود را دور گردن ایشان پیچید و کوشید خفه‌شان کند؛ حضرت ابوبکر رسید و در حالی که او را دور می‌کرد، سخن آیهٔ 28 سوره را گفت: «آیا مردی را به این دلیل می‌کشید که می‌گوید پروردگار من خداست؟»

در سوره، قصد فرعون برای کشتن حضرت موسی و دفاع مؤمنی از دربار او از موسی بیان می‌شود. این داستان برای پیامبر (ص) و مؤمنانی که زیر فشار مشابهی بودند، تسلی و دعوتی به پایداری است. با این حال، سبب نزول مشخصی برای این سوره که به طور گسترده پذیرفته شده باشد شناخته نیست.

## موضوعات سوره غافر

سوره با اعلام اینکه کتاب از سوی خدایی نازل شده که گناه را می‌آمرزد، توبه را می‌پذیرد، کیفرش سخت و فضلش فراوان است آغاز می‌شود. بیان می‌شود فرشتگان حامل عرش برای مؤمنان آمرزش می‌خواهند. پشیمانی منکران در روز قیامت و هول آن روز که هیچ چیز در آن پنهان نمی‌ماند ترسیم می‌شود.

بخش گسترده‌ای از سوره به داستان حضرت موسی و فرعون اختصاص دارد. در برابر تصمیم فرعون به کشتن موسی، مؤمنی که ایمان خود را پنهان می‌کند، اندرز مفصلی به قومش می‌دهد؛ یادآوری می‌کند زندگی دنیا گذرا و آخرت سرای ماندگار است و کار خود را به خدا می‌سپارد. درخواست فرعون برای ساختن برجی به منظور بالا رفتن به آسمان و سرانجام خاندان او بیان می‌شود. سپس به پیامبر (ص) توصیه به صبر می‌شود. با فرمان «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم» اهمیت دعا برجسته می‌شود. مراحل زندگی انسان از آفرینش از خاک تا پیری و فوایدی که حیوانات برای انسان دارند یادآوری می‌شود. سوره با اعلام اینکه ایمان کسانی که هنگام دیدن عذاب ایمان می‌آورند برایشان سودی نخواهد داشت، پایان می‌یابد.

## فضیلت سوره غافر

دربارهٔ ارزش سوره‌هایی که با حا میم آغاز می‌شوند و حوامیم نام دارند، سخنانی از صحابه نقل شده است. یکی از آنها سخنی منسوب به عبدالله بن مسعود است که حوامیم را زینت (دیباج) قرآن می‌نامد.

بنا بر روایتی که ترمذی نقل کرده، پیامبر (ص) خبر داده‌اند کسی که صبح، آغاز این سوره را تا عبارت «الیه المصیر» (آیات 1-3) و آیت‌الکرسی بخواند، تا شام، و کسی که شام بخواند، تا صبح حفظ می‌شود. اما ترمذی بیان می‌کند که روایت غریب است و یادآور می‌شود که یکی از راویان سند از نظر حافظه مورد نقد قرار گرفته؛ از این رو روایت ضعیف دانسته می‌شود.

توضیحات این سوره برای اپلیکیشن Yasin Suresi نوشته شده است.

## دعاهای سوره غافر

- [دعای فرشتگان حامل عرش سوره غافر، آیات 7 تا 9](https://yasinsurah.com/fa/doa/dua-of-the-angels-who-bear-the-throne/)
- [وأفوض أمری إلی الله سوره غافر، آیه 44](https://yasinsurah.com/fa/doa/wa-ufawwidu-amri-ilallah/)

## تفسیر سوره غافر

توضیح کوتاه همه آیات سوره غافر، از ترجمه فارسی «المختصر فی تفسیر القرآن الکریم».

### تفسیر آیات 1 تا 10

**1.** تفسیر: ﴿حمٓ١﴾ سخن در مورد حروف شبیه این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.

**2.** تفسیر: نزول قرآن بر محمد -صلی الله علیه وسلم- از جانب پروردگارِ توانایی که هیچ کس بر او چیره نمی شود، و نسبت به منافع بندگانش بسیار دانا است.

**3.** تفسیر: ذاتی‌که آمرزندۀ گناهان، پذیرندۀ توبۀ کسانی از بندگانش که به‌سوی او توبه کنند، سخت‌ کیفر برای کسانی‌که از گناهان‌شان توبه نکرده‌اند و بخشنده و مهربان است. هیچ معبود برحقی جز او نیست، بازگشت بندگان در روز قیامت فقط به‌سوی او است، و آنها را به آنچه که سزاوارش هستند جزا می‌دهد.

**4.** تفسیر: هیچ‌کس در آیات الله که بر یگانگی او تعالی و راستی رسولانش دلالت دارند ستیزه‌جویی نمی‌کند مگر کسانی‌که به‌سبب تباهی عقل‌های‌شان به الله کفر ورزیده‌اند، پس بر آنها اندوه مدار، روزی و نعمت‌های گسترده‌ای که دارند نباید تو را بفریبد، زیرا مهلتی که به آنها داده می‌شود برای نزدیک ‌کردن تدریجی به‌سوی عذاب و فریب ‌دادن آنها است.

**5.** تفسیر: پیش از اینها قوم نوح به تکذیب پرداخته‌اند، و گروه‌هایی که قبل از اینها و پس از قوم نوح آمده‌اند، یعنی عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب مَدیَن، و فرعون تکذیب کرده‌اند، و هر یک از امت‌ها قصد رسول‌شان را کردند تا او را بگیرند و به قتل برسانند، و به باطل خویش جدال کردند تا حق را با آن از بین ببرند، و تمام این امت‌ها را فرو گرفتم. پس بیندیش که کیفر من برای‌شان چگونه بوده، به تحقیق که کیفری سخت بوده است.

**6.** تفسیر: و همان‌گونه که الله به نابود کردن تمام امت‌های تکذیب ‌کننده فرمان داد، - ای رسول- این فرمان پروردگارت بر کسانی‌که کفر ورزیده‌اند واجب شده که ساکنان جهنم باشند.

**7.** تفسیر: - ای رسول- فرشتگانی که عرش پروردگارت را برمی‌دارند، و فرشتگانی که گرداگرد آن هستند، پروردگارشان را از آنچه که سزاوارش نیست منزه می‌شمارند، و به او ایمان می‌آورند، و در طلب آمرزش برای کسانی‌که به الله ایمان آورده‌اند، این‌گونه دعا می‌کنند: پروردگارا، علم و مهربانی تو همه‌چیز را فرا گرفته است، پس کسانی را که از گناهان‌شان توبه کرده‌، و از دین تو پیروی کرده‌اند، ببخشای و آنان را از آتش جهنم محافظت کن.

**8.** تفسیر: و فرشتگان می‌گویند: پروردگارا، مؤمنان را به بهشت‌های جاویدانی که به آنها وعده داده‌ای وارد کن، و همراه آنها از میان پدران و همسران و فرزندانشان، کسانی را که عمل صالح انجام داده‌اند داخل کن. در حقیقت تو ذات شکست‌ ناپذیری هستی که هیچ‌کس بر تو چیره نمی‌شود، و در تقدیر و تدبیر خویش بسیار دانا هستی.

**9.** تفسیر: و آنان را از عواقب کارهای بدشان محفوظ بگردان و به سبب آن، عذابشان مده، و هر کس را در روز قیامت از کیفرِ اعمال بدش محافظت کنی؛ بى ترديد او را مورد رحمت قرار داده اى. این رهایی یافتن از عذاب، و بهره مندی از رحمت الهی با ورود به بهشت، رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمی کند.

**10.** تفسیر: همانا کسانی‌که به الله و رسولانش کفر ورزیده‌اند در روز قیامت آن‌گاه که به جهنم درآورده می‌شوند و بر خودشان انتقاد و نفرین می‌کنند این‌گونه ندا زده می‌شوند: به تحقیق که شدت خشم الله برای‌تان بزرگتر از شدت خشم شما بر خودتان است چون در دنیا به ایمان به‌سوی الله فرا خوانده می‌شدید اما به او کفر می‌ورزیدید، و معبودهایی همراه او تعالی می‌گرفتید.

### تفسیر آیات 11 تا 20

**11.** تفسیر: و کافران آن‌گاه که اقرار و توبه‌شان سودی نمی‌رساند با اقرار به گناهان‌شان می‌گویند: پروردگارا، ما را دو بار میراندی آن‌گاه که عدم بودیم و ما را پدید آوردی، سپس ما را میراندی، و با پدید آوردن ما از عدم، و زنده‌ گردانیدن ما برای رستاخیز، دو بار ما را زنده گردانیدی، و به گناهانمان که مرتکب شده‌ایم اعتراف کردیم، آیا برای خروج از جهنم راهی هست که آن را بپیماییم و به زندگی بازگردیم تا اعمال صالح انجام دهیم، و از ما راضی شوی؟!

**12.** تفسیر: این عذاب که در آن قرار دارید بدان سبب است که وقتی الله به تنهایی در دعا فرا خوانده می‌شد و هیچ‌کس با او شریک قرار داده نمی‌شد به او کفر می‌ورزیدید و شریکانی برایش قرار می‌دادید، و هرگاه شریکی همراه الله عبادت می‌شد ایمان می‌آوردید، پس حکم فقط از آنِ الله است، که به ذات و تقدیر و قدرت خویش برتر است، و ذات بسیار بزرگی است که همه‌چیز از او پایین‌تر هستند.

**13.** تفسیر: الله همان ذاتی است که نشانه‌هایش را در جهان و در خودتان به شما می‌نمایاند؛ تا شما را بر قدرت و یگانگی او تعالی راهنمایی کنند، و آب باران را از آسمان بر شما فرو می‌فرستد تا گیاهان و محصولات و سایر روزی‌هایتان را برویاند، و فقط کسی از آیات الله پند می‌پذیرد که توبه‌کنان و خالصانه به‌سوی او بازگردد.

**14.** تفسیر: پس - ای مؤمنان- درحالی‌که طاعت و دعا را برای الله خالص گردانیده‌اید و به او شرک نورزیده‌اید او را در دعا بخوانید، هر چند کافران این کار را نپسندند و از این کار به خشم آیند.

**15.** تفسیر: و فقط او سزاوار است که دعا و طاعت برایش خالص گردانیده شود؛ زیرا برخلاف تمام مخلوقاتش درجاتی والا دارد، و صاحب عرش بزرگ است. وحی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد می‌فرستد تا هم خودشان بیدار شوند و هم دیگران را بیدار کنند و به این هدف که مردم را از روز قیامت که در آن، همگی به هم می‌پیوندند بترسانند.

**16.** تفسیر: روزی‌که در میدانی واحد گرد آورده شوند و ظاهر و آشکار گردند، هیچ‌چیز از آنها، نه خودشان و نه اعمال‌شان و نه جزایشان، بر الله پوشیده نمی‌ماند، و سوال می‌شود: امروز فرمانروایی از آنِ کیست؟! اکنون یک پاسخ بیشتر وجود ندارد؛ فرمانروایی از آنِ الله است که در ذات و صفات و افعالش یگانه است، ذات نیرومندی که بر هر چیزی غلبه دارد، و همه‌چیز در برابر او فروتن است.

**17.** تفسیر: امروز هرکسی در قبال عملی که انجام داده است جزا داده می‌شود، اگر عملش خیر باشد جزای خیر، و اگر عملش شر باشد جزای شر به او داده می‌شود، و هیچ ستمی در این روز روا نمی‌رود؛ زیرا حاکم، همان اللهِ عادل است. به‌راستی‌که الله برای بندگانش محاسبه کننده‌ای سریع است؛ چون علم او تعالی بر آنها احاطه دارد.

**18.** تفسیر: و - ای رسول- آنها را از روز قیامت بترسان، همین قیامت که نزدیک شده، و آمدنی است، و هر آنچه که آمدنی باشد نزدیک است. در آن روز دل‌ها از ترس زیاد بالا می‌آیند تا اینکه به حلقوم‌های صاحبان‌شان می‌رسند، همان کسانی‌که خاموش می‌شوند و هیچ‌یک از آنها سخن نمی‌گوید مگر کسی‌که الله رحمان به او اجازه دهد، و کسانی‌که با شرک و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند نه هیچ دوست و خویشاوندی دارند، و نه هیچ شفاعتگرِ اطاعت ‌شده‌ای دارند که اگر به فرض به او اجازۀ شفاعت داده شود اطاعت شود.

**19.** تفسیر: الله از آنچه که چشمان بینندگان، پنهانی می‌ربایند، و از آنچه که سینه‌ها پنهان می‌دارند آگاه است، و ذره‌ای از این موارد بر او پوشیده نمی‌ماند.

**20.** تفسیر: و الله به عدالت حکم می‌کند، و بر هیچ‌کس نه با کاستن از نیکی‌هایش، و نه با افزودن بر بدی‌هایش ستم نمی‌کند، و کسانی‌که مشرکان آنها را به جای الله عبادت می‌کنند به هیچ‌چیز حکم نمی‌کنند؛ زیرا مالک چیزی نیستند. به‌راستی‌که الله سخنان بندگانش را می‌شنود، و نیات و اعمال‌شان را می‌بیند، و به‌زودی آنها را در قبال آن جزا خواهد داد.

### تفسیر آیات 21 تا 30

**21.** تفسیر: آیا این مشرکان در زمین نگشته‌اند، تا بیندیشند سرانجام امت‌های تکذیب ‌کنندۀ پیش از آنها چگونه بوده است. به تحقیق که سرانجام بدی داشته‌اند، آن امت‌ها از اینها نیرومندتر بودند، و از طریق ساخت و ساز، آثاری در زمین بر جای گذاشتند که اینها چنین آثاری از خویش بر روی زمین به جا نگذاشته‌اند. با این وجود، الله آنها را به‌سبب گناهان‌شان نابود کرد، و هیچ محافظی نداشتند که در برابر عذاب الله از آنها محافظت کند.

**22.** تفسیر: تنها سبب رسیدن این عذاب به آنها این بود که رسولان‌شان از جانب الله دلایل روشن و حجت‌های آشکار برای‌شان می‌آوردند، اما به الله کفر می‌ورزیدند و رسولانش را تکذیب می‌کردند، و با وجود نیرویی که داشتند الله آنها را فرو گرفت و نابود کرد. به‌راستی‌که او سبحانه ذاتی توانا و سخت‌کیفر است برای کسی‌که به او کفر ورزد، و رسولانش را تکذیب کند.

**23.** تفسیر: و به تحقیق که موسی را با آیات آشکار، و برهانی قاطع فرستادیم.

**24.** تفسیر: به‌سوی فرعون و وزیرش هامان و به‌سوی قارون، اما گفتند: موسی در ادعای رسالت، ساحر و دروغگو است.

**25.** تفسیر: پس وقتی‌ موسی علیه السلام برهان دلالت‌ کننده بر راستگویی خویش را آورد فرعون گفت: پسران کسانی را که همراه او ایمان آورده‌اند بکشید، و برای تحقیر آنها زنان‌شان را زنده نگه دارید، و نیرنگ کافران برای کم کردن شمار مؤمنان چیزی جز نیرنگی نابود شدنی و از بین ‌رفتنی نیست، که هیچ اثری ندارد.

**26.** تفسیر: و فرعون گفت: مرا رها کنید تا موسی را به سزای کیفرش بکشم، و پروردگارش را در دعا بخواند تا او را در برابر من محافظت کند؛ زیرا برایم مهم نیست که پروردگارش را در دعا بخواند، بلکه از این امر می‌ترسم که دین‌تان را تغییر دهد، یا با کشتار و ویرانی، موجب فساد در زمین گردد.

**27.** تفسیر: و موسی علیه السلام وقتی از تهدید فرعون آگاه شد گفت: همانا من از هر متکبر در برابر حق و ایمان به آن، که به روز قیامت، و حساب و کیفرش ایمان نمی‌آورد، به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه برده‌ام.

**28.** تفسیر: و مردی مؤمن به الله از خاندان فرعون که ایمان خویش را از قومش پنهان می‌داشت برای اعتراض به آنها بر تصمیم به قتل موسی علیه السلام گفت: آیا مردی بی‌گناه را می‌کشید فقط برای اینکه می‌گوید: پروردگار من الله است، و حجت‌ها و براهین دلالت‌ کننده بر راستگویی‌ خویش در این ادعا که فرستاده‌ای از جانب پروردگارش است را برای‌تان آورده است؟! و اگر به فرض دروغگو باشد زیان دروغش به خودش بازمی‌گردد، و اگر راستگو باشد بخشی از عذاب که به شما وعده می‌دهد به‌زودی به شما خواهد رسید. به‌راستی‌که الله کسی را که از حدود او تعالی می‌گذرد، و بر او و رسولش افترا می‌بندد، به‌سوی حق توفیق نمی‌دهد.

**29.** تفسیر: ای قوم من، امروز فرمانروایی مصر برای شماست و در این سرزمین چیره هستید، اما اگر به‌سبب قتل موسی، عذاب الله به ما برسد چه کسی به ما یاری می‌رساند؟! فرعون گفت: نظر، نظر من و حکم، حکم من است، و نظر من این است که برای دفع شر و فساد، موسی را بکشم، و شما را جز به حق و راستی راهنمایی نمی‌کنم.

**30.** تفسیر: و کسی‌که ایمان آورده بود برای نصحیت قومش گفت: همانا - اگر موسی را از روی ستم و ناحق بکشید- از عذابی مانند عذاب گروه‌های پیشین که علیه رسولان‌شان به دور هم جمع شدند و الله آنها را نابود کرد، بر شما می‌ترسم.

### تفسیر آیات 31 تا 40

**31.** تفسیر: مثل عادت کسی‌که کفر ورزید و رسولان را تکذیب کرد مانند قوم نوح و عاد و ثمود و کسانی‌که پس از آنها آمدند، که الله آنها را به‌سبب کفر و تکذیب رسولانش نابود کرده است، و الله ستم برای بندگانش نمی‌خواهد، و آنها را فقط به‌سبب گناهانشان، به کیفر مناسب، عذاب می‌کند.

**32.** تفسیر: و ای قوم من، همانا من از روز قیامت بر شما می‌ترسم، همان روزی‌که مردم به‌سبب خویشاوندی یا مقام شخص، یکدیگر را صدا می‌زنند به این گمان که این روش در این جایگاه هولناک به آنها سود می‌رساند.

**33.** تفسیر: روزی‌که از ترس جهنم برای فرار پشت می‌کنید، هیچ پشتیبانی ندارید که در برابر عذاب الله از شما محافظت کند، و هرکس‌که الله دست از یاری‌اش بردارد و به ایمان توفیقش ندهد هیچ هدایتگری ندارد که او را هدایت کند؛ زیرا هدایتِ توفیق فقط به دست الله است.

**34.** تفسیر: و به تحقیق ‌که پیش از موسی، یوسف دلایل آشکار بر یگانگی الله را برای‌تان آورد، اما شما پیوسته در شک و تکذیب دلایلی که برای‌تان آورد بودید، تا وقتی از دنیا رفت بر شک و دو دلی شما افزوده شد، و گفتید: الله هرگز رسولی پس از او نخواهد فرستاد. مانند این گمراهی شما از حق، الله هر متجاوز از حدودش، و تردید کننده در یگانگی‌اش را گمراه می‌سازد.

**35.** تفسیر: کسانی‌که بدون اینکه هیچ حجت و دلیلی برای‌شان آمده باشد در آیات الله ستیزه‌جویی می‌کنند تا آنها را باطل سازند، جدال‌شان مایۀ خشم بزرگی نزد الله و نزد کسانی‌که به او تعالی و رسولانش ایمان آورده‌اند شده است. همان‌گونه که الله بر دل‌های این ستیزه‌جویان در آیات ما به هدف ابطال آنها مُهر زده است بر دل هر متکبر روی‌گردان از حق مهر می‌زند، و او را به حق هدایت نمی‌کند، و به خیر راهنمایی نمی‌گرداند.

**36.** تفسیر: و فرعون به وزیرش هامان گفت: ای هامان، بنایی مرتفع برایم بساز تا به راه‌ها (و درها) دست یابم.

**37.** تفسیر: تا به راه‌هایی که به آسمان منتهی می‌شود دست یابم، آن‌گاه به معبود موسی که ادعا می‌کند همان معبود برحق است بنگرم، و قطعاً من گمان می‌کنم موسی در ادعایش دروغگو است. به این ترتیب زشتی عمل فرعون برایش زینت داده شد آن‌گاه که این امر را از هامان خواست، و از راه حق به راه گمراهی منحرف شد، و نیرنگ فرعون- برای پیروز ‌کردن باطلی که بر آن بود، و ابطال حقی که موسی علیه السلام آورده بود جز به تباهی نینجامید؛ زیرا سرانجامش نومیدی و شکست در تلاش، و بدبختی‌ای که هرگز قطع نمی‌شود بود.

**38.** تفسیر: و آن مرد از خاندان فرعون که ایمان آورده بود برای نصیحت و راهنمایی قومش به راه حق گفت: ای قوم من، از من پیروی کنید تا شما را به راه درست، و هدایت به‌سوی حق رهنمود و راهنمایی کنم.

**39.** تفسیر: ای قوم من، این زندگی دنیا فقط بهره ‌بردن از خوشی‌های موقتی است، پس نباید کالاهای نابود شدنی آن شما را بفریبد، و به‌راستی‌که سرای آخرت به‌سبب نعمت‌های همیشگی و ماندگاریش سرای آرامش و اقامت است، پس با طاعت الله برای آن سرا عمل کنید، و برحذر باشید از اینکه به‌سبب زندگی دنیایی‌تان از کار برای آخرت بازمانید.

**40.** تفسیر: هرکس کار بدی انجام دهد جز به مانند آنچه عمل کرده است کیفر نمی‌شود، و عذابی بر آن افزوده نمی‌شود. و هرکس کار نیکی انجام دهد و با آن در پی وجه الله باشد، مرد باشد یا زن، و به الله و رسولانش ایمان آورده باشد، افراد موصوف به این صفات پسندیده، روز قیامت در بهشت وارد می‌شوند، و الله از ثمرات و نعمت‌های ماندگاری که در بهشت قرار داده و هرگز قطع نمی‌شوند بدون شمارش به آنها روزی می‌دهد.

### تفسیر آیات 41 تا 50

**41.** تفسیر: و ای قوم من، چه شده است که من شما را با دعوت به ایمان به الله و عمل صالح برای رهایی از زیان در زندگی دنیا و آخرت فرامی‌خوانم، و شما مرا با دعوت به کفر و نافرمانی الله به ورود در جهنم فرامی‌خوانید؟!

**42.** تفسیر: مرا به‌سوی باطل خویش فرامی‌خوانید تا به الله کفر ورزم، و همراه او تعالی دیگری را عبادت کنم که هیچ دانشی بر صحت عبادت او همراه الله ندارم، و من شما را به‌سوی ایمان به الله ذات شکست ‌ناپذیری که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود، و ذات بسیار آمرزنده‌ای که بندگانش را می‌بخشد فرامی‌خوانم.

**43.** تفسیر: در حقیقت آنچه مرا برای ایمان به آن و فرمان‌برداری از آن فرا می‌خوانید، هیچ دعوتی نه در دنیا و نه در آخرت ندارد که با آن به‌سوی حق فراخوانده شود، و به کسی‌که آن را در دعا بخواند پاسخ نمی‌دهد، و بازگشت همگی ما فقط به‌سوی الله است، و کسانی که در کفر و گناهان زیاده‌ روی می‌کنند ساکنان جهنم هستند که ورود به آن در روز قیامت برای‌شان لازم گشته است.

**44.** تفسیر: اما نصحیتش را نپذیرفتند، و او گفت: به‌زودی نصیحتی را که برای‌تان عرضه داشتم به یاد خواهید آورد، و به خاطر نپذیرفتن آن افسوس خواهید خورد، و تمام کارهایم را فقط به الله وامی‌گذارم، زیرا ذره‌ای از اعمال بندگانش بر او پوشیده نمی‌ماند.

**45.** تفسیر: پس وقتی خواستند او را بکشند الله او را از نیرنگ بدشان محافظت کرد، و عذاب غرق‌ شدگی خاندان فرعون را فراگرفت، الله او و تمام لشکریانش را در دنیا غرق ساخته است.

**46.** تفسیر: و پس از مرگشان، در ابتدا و پایان روز در قبرهای‌شان بر آتش عرضه می‌شوند، و روز قیامت گفته می‌شود: پیروان فرعون، به‌سبب کفر و تکذیب و بازداشتن از راه الله که مرتکب می‌شدید، به سخت‌ترین و بزرگ‌ترین عذاب درآیید.

**47.** تفسیر: و -ای پیامبر- به یاد آور آنگاه که پیروان و پیشوایان ساکن جهنم با یکدیگر نزاع و کشمکش می کنند، و پیروانان مستضعف به پیشوایان متکبرشان می گویند: به راستی که ما در دنیا در گمراهی، پیروى از شما بودیم، پس آيا (امروز) بخشى از عذاب را به جاى ما پذيرا مى شوید؟

**48.** تفسیر: پیشوایان مستکبر می‌گویند: همانا ما- چه پیرو باشیم چه پیشوا- در جهنم هستیم، و هیچ‌یک از ما بخشی از عذاب دیگری را تحمل نمی‌کند، زیرا الله میان بندگان حکم کرده است، و به هرکس عذابی را که مستحق آن بوده داده است.

**49.** تفسیر: و پیروان و پیشوایان عذاب ‌شده در جهنم، وقتی نومید می‌شوند که از جهنم خارج و به زندگی دنیا بازگردند تا توبه کنند به فرشتگان گماشته ‌شده به جهنم می‌گویند: از پروردگارتان درخواست کنید که یک روز از این عذاب همیشگی را از ما بردارد.

**50.** تفسیر: نگهبانان جهنم در پاسخ به کافران می‌گویند: آیا رسولان‌تان براهین و دلایل آشکار را نمی‌آوردند؟! کافران می‌گویند: آری، براهین و دلایل آشکار را برایمان می‌آوردند. نگهبانان برای تمسخر آنها می‌گویند: پس خودتان درخواست کنید؛ زیرا ما برای کافران شفاعت نمی‌کنیم، اما درخواست کافران جز در تباهی و نابودی نیست، چون به‌سبب کفرشان از آنها پذیرفته نمی‌شود.

### تفسیر آیات 51 تا 60

**51.** تفسیر: به‌راستی‌که ما رسولانمان و کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند در دنیا با پیروزی حجت‌شان و تقویت آنها در برابر دشمنانشان، و در روز قیامت با وارد نمودن آنها در بهشت، و کیفر دشمنان دنیایی‌شان با وارد نمودن‌شان در جهنم پس از اینکه پیامبران و فرشتگان و مؤمنان بر انجام تبلیغ و تکذیب امت‌ها گواهی می‌دهند یاری می‌رسانیم.

**52.** تفسیر: روزی‌که کسانی‌که با کفر و گناهان به خودشان ستم کرده‌اند، عذرخواهی‌شان از ستمی که مرتکب شده‌اند سودی به آنها نمی‌رساند. و در آن روز از رحمت الله رانده‌ می‌شوند، و در آخرت به‌سبب عذاب دردناکی که با آن روبه‌رو می‌شوند سرای بدی دارند.

**53.** تفسیر: و به‌تحقیق‌که به موسی علیه السلام علمی که با آن بنی‌اسرائیل را به‌سوی حق راهنمایی می‌کرد عطا کردیم، و تورات را کتابی موروثی میان بنی‌اسرائیل قرار دادیم که نسل به نسل آن را به ارث می‌بردند.

**54.** تفسیر: برای هدایت به راه حق، و یادآوری صاحبان عقل‌های سلیم.

**55.** تفسیر: پس - ای رسول- در برابر تکذیب و آزارهای قومت که به تو می‌رسد شکیبایی کن؛ زیرا وعدۀ الله به تو مبنی بر پیروزی و تقویت، حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و برای گناهت آمرزش بخواه، و به ستایش پروردگارت در ابتدا و پایان روز تسبیح بگو.

**56.** تفسیر: همانا کسانی که بدون داشتن دلیل و برهانی، در مورد آیات الهی، بحث و ستیز می کنند تا آن را بی اعتبار سازند؛ چیزی جز اراده ی برتری و غرور، آنان را از قبول حق، باز نداشته است، و هرگز به این برتری بر حق، دست نخواهند یافت. پس -ای پیامبر- به الله پناه ببر؛ چرا که او شنوای سخنان و بینای اعمال بندگانش است، و از همه ی آن ها آگاه است و به زودی در برابر آن، سزایشان خواهد داد.

**57.** تفسیر: به‌طور قطع آفرینش آسمان‌ها و زمین با توجه به ستبری و گستردگی‌شان از آفرینش مردم بزرگ‌تر است، پس کسی‌که این دو را با وجود بزرگی‌شان آفریده است بر برانگیختن مردگان از قبرهای‌شان به صورت زنده توانا است تا آنها را مورد محاسبه و جزا قرار دهد. اما بیشتر مردم نمی‌دانند، و از آن پند نمی‌گیرند و این امر آشکار را دلیلی بر رستاخیز نمی‌گیرند.

**58.** تفسیر: و کسی‌که نمی‌بیند و کسی‌که می‌بیند با هم یکسان نیستند، و کسانی‌که به الله ایمان آورده‌، و رسولانش را تصدیق کرده و اعمال نیکو انجام داده‌اند، با کسی‌که با اعتقاد فاسد و گناهان، مرتکب اعمال بد شده است یکسان نیستند. جز اندکی پند نمی‌گیرید؛ چون اگر پند می‌گرفتید قطعاً به تفاوت میان این دو گروه پی می‌بردید و می‌کوشیدید از کسانی باشید که در جستجوی رضایت الله ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند.

**59.** تفسیر: به‌طور قطع و بدون تردید قیامت که الله در آن مردگان را برای حسابرسی و جزا برمی‌انگیزد آمدنی است، اما بیشتر مردم به آمدن این روز ایمان نمی‌آورند، و به همین دلیل برای آن آماده نمی‌شوند.

**60.** تفسیر: و - ای مردم- پروردگارتان می‌فرماید: فقط مرا عبادت کنید و فقط از من بخواهید، تا دعای‌تان را اجابت کنم و از شما درگذرم و به شما رحم کنم. همانا کسانی‌که از یگانه ‌دانستن من در عبادت تکبر می‌ورزند در روز قیامت خوار و ذلیل به جهنم وارد می‌شوند.

### تفسیر آیات 61 تا 70

**61.** تفسیر: الله همان ذاتی است که شب را برای‌تان تاریک قرار داد تا در آن آرام گیرید و استراحت کنید، و روز را درخشان و روشنی ‌بخش قرار داد تا در آن کار کنید. به‌راستی‌که الله صاحب بخششی بزرگ بر مردم است که نعمت‌های آشکار و نهانش را بر آنها کامل کرده است، اما بیشتر مردم از او سبحانه در قبال این نعمت‌ها که به آنها ارزانی داشته است سپاسگزاری نمی‌کنند.

**62.** تفسیر: این الله که نعمت‌هایش را به شما بخشیده، آفریدگار همه‌چیز است، و هیچ آفریدگاری جز او وجود ندارد. هیچ معبود برحقی جز او نیست، پس چگونه از عبادت او به عبادت کسانی‌که مالک هیچ سود و زیانی نیستند بازگردانیده می‌شوید.

**63.** تفسیر: همان‌گونه که اینها از ایمان به الله و عبادت او به یگانگی و وحدانیت رویگردان شده‌اند، در هر زمان و مکانی کسی‌که آیات دلالت‌ کنندۀ الله بر یگانگی او تعالی را انکار می‌کند از ایمان و عبادت او به یگانگی و وحدانیت بازگردانیده می‌شود، و به هیچ حقیقتی هدایت نمی‌شود، و به هیچ راه راستی توفیق نمی‌یابد.

**64.** تفسیر: - ای مردم- الله همان ذاتی است که زمین را قرارگاهی آماده برای آرام‌ گرفتن شما بر روی آن، و آسمان را بنایی مستحکم و بازداشته ‌شده از سقوط بر روی سرتان قرار داد، شما را در رحم‌های مادران‌تان شکل و صورت بخشید و شکل شما را نیکو کرد، و از طعام‌های حلال و لذیذ به شما روزی داد، ذاتی‌که نعمت‌های مذکور را به شما ارزانی داشته است همان الله پروردگارتان است. الله پروردگار تمام مخلوقات، برتر و مقدس است، و هیچ پروردگاری غیر او سبحانه ندارند.

**65.** تفسیر: او ذات زنده‌ای است که هرگز نمی‌میرد، و معبود برحقی جز او نیست. پس فقط او را با عبادت و درخواست در دعا بخوانید؛ درحالی‌که فقط وجه او را قصد می‌کنید، و هیچ‌یک از مخلوقاتش را با او شریک نگردانید، تمام ستایش‌ها از آنِ الله پروردگار مخلوقات است.

**66.** تفسیر: - ای رسول- بگو: همانا الله مرا نهی کرده از اینکه این بت‌هایی که شما آنها را به جای الله عبادت می‌کنید و هیچ سود و زیانی نمی‌رسانند عبادت کنم درحالی‌که براهین و دلایل آشکار بر بطلان عبادت آنها برایم آمده است، و الله به من فرمان داده که با عبادت فقط از او فرمان‌برداری کنم؛ زیرا او پروردگار تمام مخلوقات است، و هیچ پروردگاری جز او ندارند.

**67.** تفسیر: او همان ذاتی است که پدرتان آدم را از خاک آفرید، سپس آفرینش شما را از نطفه قرار داد، و پس از نطفه از خونی بسته، و پس از آن شما را به صورت طفلانی کوچک از شکم‌های مادران‌تان درمی‌آوَرَد، تا به سن سخت و استوار شدن بدن برسید، سپس تا بزرگ شوید و به مرحلۀ پیری برسید، و برخی از شما قبل از این سن می‌میرند، و تا به زمان مشخصی در علم الله برسید، که نه از آن می‌کاهید، و نه بر آن می‌افزایید، و باشد که با این حجت‌ها و دلایلِ قدرت و یگانگی او تعالی سود ببرید.

**68.** تفسیر: فقط او سبحانه همان ذاتی است که زنده‌ کردن به دست او است، و فقط او همان ذاتی است که میراندن به دست او است، و هرگاه به چیزی حکم کند فقط به آن می‌گوید: (کن، باش)، به‌ناگاه موجود می‌شود.

**69.** تفسیر: - ای رسول- آیا ندیده‌ای کسانی را که با وجود وضوح آیات الله، برای تکذیب این آیات در آنها مجادله می‌کنند؛ تا از حال‌شان و اینکه چگونه با وجود وضوح حق از آن رویگردان می‌شوند تعجب کنی.

**70.** تفسیر: کسانی‌که قرآن، و حقیقتی که رسولانمان را با آن مبعوث کردیم تکذیب کرده‌اند، به‌زودی از سرانجام تکذیب خویش آگاه خواهند شد، و سرانجام بدشان را خواهند دید.

### تفسیر آیات 71 تا 80

**71.** تفسیر: زمانی از این سرانجام آگاه می‌شوند که بند و ریسمان‌ها بر گردن‌هایشان، و زنجیرها در پاهای‌شان است، و مأموران جهنم آنها را می‌کشانند.

**72.** تفسیر: آنها را در آب سوزان که سخت جوشان است می‌کشانند، سپس در جهنم برافروخته می‌شوند.

**73.** تفسیر: سپس از روی سرزنش و نکوهش به آنها گفته می‌شود: معبودهای دروغینی که با عبادت آنها شرک می‌ورزیدید کجایند؟!

**74.** تفسیر: به جای الله از میان بت‌های‌تان که هیچ سود و زیانی نمی‌رسانند؟! کافران می‌گویند: از نظر ما پنهان شده‌اند و آنها را نمی‌بینیم، بلکه در دنیا چیزی را که سزاوار عبادت باشد عبادت نمی‌کردیم. مانند گمراه ‌شدن اینها، الله کافران هر زمان و مکانی را از حق گمراه می‌سازد.

**75.** تفسیر: و به آن ها گفته می شود: این عذابی که از آن رنج می برید به خاطر شادى و سرمستى زیاد و ناروایی است که در زمين به خاطر شرک ورزی انجام مى داديد.

**76.** تفسیر: از درهای جهنم درآیید و برای همیشه در آن بمانید، و چه زشت است قرارگاه متکبران از حق.

**77.** تفسیر: پس - ای رسول- در برابر آزار و تکذیب قومت شکیبایی کن، زیرا وعدۀ الله بر پیروزی تو، حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد. پس چه بخشی از عذابی را که به آنها وعده می‌دهیم در زندگی‌ات به تو نشان دهیم مانند آنچه در روز بدر حاصل شد، یا پیش از آن تو را بمیرانیم، در روز قیامت فقط به‌سوی ما بازگردانده می‌شوند آن‌گاه آنها را در قبال اعمال‌شان جزا می‌دهیم، و آنها را به جهنم وارد می‌کنیم که برای همیشه در آن می‌مانند.

**78.** تفسیر: -ای پیامبر- همانا پیش از تو پیامبران زیادی را به سوی امت هایشان فرستادیم که امت هایشان تکذیبشان کرده و مورد آزار و اذیتشان قرار دادند ولی آنان در برابر تکذیب و آزارشان شكيبايى کرده اند. سرگذشت برخی از این پیامبران را برایت بازگو کرده و برخی دیگر را بازگو نکرده ایم. هيچ پيامبرى نمى تواند جز به اذن الهی، معجزه و نشانه ای از جانب پروردگارش بياورد، و پیشنهاد کافران به پیامبرشان در مورد آوردن معجزه و نشانه ها، ناروا است. هنگامى كه فرمان الهی مبنی بر پیروزی پیامبران یا قضاوت میان آنان صادر شود؛ در میان پیامبران و اقوامشان عادلانه قضاوت مى شود، آنگاه کافران نابود شده و پیامبران نجات می یابند. و آنگاه -در زمان داوری میان بندگان- اهل باطل، زيانمند خواهند بود چرا که به سبب کفرشان خود را در معرض نابودی قرار دادند.

**79.** تفسیر: الله همان ذاتی است که شتر و گاو و گوسفند برای‌تان قرار داد؛ تا از برخی از آنها سواری بگیرید، و از گوشت برخی از آنها بخورید.

**80.** تفسیر: در این مخلوقات منافع گوناگونی برای‌تان است که در هر عصری به تازگی می‌گراید، واز طریق آنها نیازهایی را که شما به آنها تمایل دارید، که از بارزترین آنها جابه‌جایی در خشکی و دریاست برای‌تان حاصل می‌شود.

### تفسیر آیات 81 تا 85

**81.** تفسیر: و او سبحانه برخی آیات خویش را که بر قدرت و یگانگی‌اش دلالت دارند به شما نشان می‌دهد، پس به کدام‌یک از آیات الله پس از اینکه برای‌تان ثابت شد نشانۀ او تعالی است اعتراف نمی‌کنید؟!

**82.** تفسیر: آیا این تکذیب‌ کنندگان در زمین نگشته‌اند تا بیندیشند که سرانجام امت‌های تکذیب‌ کنندۀ پیش از آنها چگونه بوده است که از آن پند بگیرند؟! درحالی‌که آن امت‌ها اموال بیشتر و نیرویی بزرگتر، و آثار مستحکم‌تری نسبت به اینها در زمین داشته‌اند، اما وقتی عذاب نابودگرِ الله آنها را فرا گرفت نیرویی که آن را به دست می‌آوردند آنها را بی‌نیاز نساخت.

**83.** تفسیر: و چون رسولان‌شان دلایل آشکار را برای آنها آوردند این دلایل را تکذیب کردند، و به چنگ ‌زدن به دانش خویش که با آنچه رسولان‌شان آورده بودند منافات داشت راضی شدند، عذابی را که رسولان‌شان آنها را از آن می‌ترساندند و آنها آن را به تسمخر می‌گرفتند بر آنها فرود آمد.

**84.** تفسیر: اما هنگام مشاهدۀ عذابمان، وقتی اقرار به آنها سودی نمی‌رساند این‌گونه اقرار کردند: فقط به الله ایمان آوردیم، و به شریکان و بت‌هایی که به جای او عبادت می‌کردیم کافر شدیم.

**85.** تفسیر: و ایمان آنها وقتی دیدند عذاب ما بر آنها نازل می‌شود برای‌شان سودمند نبوده است، سنت الله که در بندگانش گذشته این است که ایمان‌شان هنگام مشاهدۀ عذاب، سودی به آنها نمی‌رساند، و کافران به‌سبب کفر به الله و توبه ‌نکردن از آن پیش از مشاهدۀ عذاب، هنگام نزول عذاب با قرار دادن خویش در معرض نابودی بر خویشتن زیان رسانده‌اند.

## پرسش‌های رایج درباره سوره غافر

### سوره غافر چند آیه دارد؟

سوره غافر 85 آیه دارد.

### غافر به چه معناست؟

غافر به معنای «آمرزنده» است.

### سوره غافر مکی است یا مدنی؟

سوره غافر سوره‌ای مکی است که در مکه نازل شد. این سوره در ترتیب نزول، 60مین سوره است.

### سوره غافر در کدام جزء قرآن است؟

سوره غافر در جزء 24 است.

### سوره غافر چندمین سوره قرآن است؟

سوره غافر 40مین سوره قرآن است و پس از سوره زمر و پیش از سوره فصلت قرار دارد.

### آیا می‌توانم تلاوت سوره غافر را اینجا بشنوم؟

بله. پخش‌کننده زیر آیات، سوره غافر را با صدای 9 قاری مشهور دارد؛ هنگام پخش، آیه‌ای که تلاوت می‌شود در فهرست آیات مشخص می‌شود.

- [سوره قبل 39. زمر](https://yasinsurah.com/fa/sureh-az-zumar/)
- [سوره بعد 41. فصلت](https://yasinsurah.com/fa/sureh-fussilat/)

## اپلیکیشن سوره یس

یس و تمام قرآن را با ترجمه به 11 زبان بخوانید، تلاوت آیه به آیه را با صدای 9 قاری بشنوید و نشانه‌هایتان را در گوشی خود نگه دارید.

[App Store](https://apps.apple.com/ir/app/id6443493408) [Google Play](https://play.google.com/store/apps/details?id=tr.gen.suresi.yasin&hl=fa)
