فضیلت و ثواب سوره یس
سوره یس از محبوبترین سورههای قرآن است، و روایتهای بسیاری درباره فضیلت آن دست به دست میشود که سندهایشان قوت بسیار متفاوتی دارند. این صفحه منبع و درجه صحت روایتهای اصلی را بیان میکند تا بدانید کدام وعدهها ثابتاند و کدام نه.
هیچیک از اینها دلیلی برای کمتر خواندن یس نیست. هر کلمه آن قرآن است و تلاوت قرآن پاداش دارد.
آنچه قرآن درباره تلاوت قرآن میگوید
فضیلتهای قطعی همانهایی است که خود قرآن برای تلاوتکنندگانش برمیشمارد:
- کسانی که کتاب الله را تلاوت میکنند، نماز را برپا میدارند و از آنچه به آنان روزی داده انفاق میکنند، به تجارتی امید دارند که هرگز زیان نمیبیند، و پاداششان بهطور کامل داده میشود (فاطر: 29-30).
- قرآن برای مؤمنان شفا و رحمت است (اسراء: 82)، و دلها با یاد الله آرام میگیرد (رعد: 28).
- هنگامی که آیات او بر مؤمنان خوانده شود، بر ایمانشان افزوده میشود (انفال: 2).
- قرآن کتابی پربرکت است که نازل شده تا مردم در آیاتش بیندیشند (سوره ص: 29).
یس همین را درباره خود میگوید: یادآوری و قرآنی روشن است که فرستاده شده تا هر کس را که بهراستی زنده است هشدار دهد (یس: 69-70)، و به کسی که از این یادآوری پیروی کند و در نهان از خداوند رحمان بترسد، آمرزش و پاداشی ارزشمند وعده میدهد (یس: 11).
احادیث درباره یس و درجه صحت آنها
«قلب قرآن». ترمذی (شماره 2887) از انس بن مالک روایتی را نقل میکند که به پیامبر اکرم (صلی الله علیه وسلم) نسبت داده شده است: «هر چیزی قلبی دارد و قلب قرآن یس است. هر کس یس را بخواند، الله برایش پاداش ده بار خواندن قرآن را مینویسد.»
ترمذی آن را غریب دانسته و گفته است یکی از راویانش ناشناخته است. احمد بن حنبل آن را ساختگی (موضوع) شمرده، ابوحاتم رازی آن را باطل و بیاصل خوانده (ابن ابیحاتم، العلل)، و آلبانی نیز آن را موضوع دانسته است. بنابراین پاداش ده بار ختم کامل قرآن را نمیتوان وعده داد.
«هیچ کس آن را برای الله و سرای آخرت نمیخواند، مگر آنکه آمرزیده میشود.» این بخشی از روایتی طولانیتر از معقل بن یسار در مسند احمد (شماره 20300) است که یس را قلب قرآن نیز مینامد. در سند آن مردی بینام و پدرش هستند، از این رو ضعیف شمرده شده است.
«هر کس یس را در شب برای رضای الله بخواند، آمرزیده میشود.» ابن حبان این روایت را از جندب بن عبدالله در صحیح خود (شماره 2574) آورده است. آلبانی آن را ضعیف دانسته، و شعیب ارنؤوط با اینکه راویانش را ثقه یافته، یادآوری کرده است که حسن بصری تصریح نمیکند که آن را از جندب شنیده است. هیچیک از این دو روایت آنقدر قوی نیست که بتوان بر پایه آن، برای خواندن یس وعده آمرزش داد.
«یس را بر مردگانتان بخوانید.» ابوداوود (شماره 3121)، ابن ماجه (شماره 1448) و احمد بن حنبل این را از معقل بن یسار روایت کردهاند. بسیاری از محدثان آن را ضعیف دانستهاند، چون در سندش راویانی ناشناخته هستند، در حالی که ابن حبان آن را بهعنوان روایتی صحیح در صحیح خود آورده است.
هرگاه وعده دیگری درباره یس شنیدید، بجاست که منبع و درجه صحت آن را بپرسید.
آنچه با اطمینان میتوان گفت
یس بخشی از قرآن است، پس آنچه با سند صحیح درباره تلاوت قرآن رسیده، شامل آن نیز میشود. پیامبر آموخت که هر کس حرفی از کتاب الله را بخواند، یک نیکی برایش نوشته میشود و هر نیکی ده برابر میگردد (ترمذی 2910، که ترمذی آن را حسن صحیح و آلبانی صحیح دانسته است). قرآن در روز قیامت میآید و برای یاران خود شفاعت میکند (صحیح مسلم 804). و کسی که قرآن را با زحمت میخواند و کلمات بر زبانش سنگینی میکند، دو پاداش دارد (بخاری 4937، مسلم 798).
بسیاری از عالمان بر ایناند که به روایتهای فضیلتی که ضعف شدید ندارند میتوان با احتیاط عمل کرد، به شرط آنکه با آموزههای کلی اسلام سازگار باشند و قطعی شمرده نشوند؛ برخی دیگر سختگیرترند. بنا بر هر دو دیدگاه، هیچ پاداشی را نمیتوان بر پایه روایتی ساختگی وعده داد.
خواندن یس بر بالین محتضر و برای درگذشتگان
خواندن یس بر بالین محتضر رسمی رایج میان مسلمانان است که بیشتر بر روایت ابوداوود که در بالا آمد تکیه دارد. ابن حبان که آن را صحیح میدانست، «مردگانتان» را به کسانی تفسیر کرد که در آستانه مرگاند، و بسیاری از عالمان نیز آن را همینگونه فهمیدند. ابن کثیر در تفسیرش دلیلی احتمالی آورده و آن را با «والله اعلم» به پایان برده است: اینکه شاید در آن هنگام رحمت و برکت نازل شود و جان دادن آسان گردد.
درباره کسی که درگذشته است، عالمان اتفاق نظر دارند که دعا و صدقه به او سود میرساند (صحیح مسلم 1631 و 1004). درباره اینکه آیا ثواب تلاوت به او میرسد، مذاهب حنفی و حنبلی و بسیاری از عالمان متأخر شافعی میگویند میرسد، در حالی که دیدگاه مشهوری که از شافعی نقل شده این است که نمیرسد، بر پایه آیه «و برای انسان جز حاصل تلاش او نیست» (نجم: 39).
خانوادههایی که برای درگذشتگانشان یس میخوانند از دیدگاه مذاهب بزرگ پیروی میکنند، و دعای پایانی برای درگذشته به نظر همه نیکوست.
بزرگترین فایده یس، معانی آن است
این سوره بر مردمی نازل شد که در رستاخیز تردید داشتند، و هنوز با هر کسی که عزیزی را به خاک سپرده است سخن میگوید.
- رستاخیز (آیات 77 تا 83): مردی استخوانی پوسیده را خرد میکند و میپرسد چه کسی آن را زنده میکند. پاسخ: همان کسی که نخستین بار آن را ساخت و تنها کافی است بگوید «باش».
- مردی که شتابان آمد (آیات 20 تا 27): هنگامی که مردم شهرش بر فرستادگان شوریدند، او از آنان دفاع کرد. به گفته مفسران به همین سبب کشته شد، و تنها آرزویش این بود که قومش بدانند پروردگارش چگونه او را آمرزیده و گرامی داشته است. از ابن عباس روایت شده که گفت: او هم در زندگی و هم پس از مرگش خیرخواه قومش بود.
- نشانهها (آیات 33 تا 44): زمین مردهای که زنده میشود، روزی که از شب برکنده میشود، خورشید در مسیر خود، ماه که همچون شاخه کهنه خرما بازمیگردد، و کشتیهایی که بر دریا برده میشوند. کسی که زمین را زنده میکند، مردگان را نیز زنده خواهد کرد.
خواندن ترجمه و تفسیر در کنار متن عربی، هر بار چند آیه، همان چیزی را آشکار میکند که یس برای بخشیدنش نازل شد: دلی که پروردگارش را به یاد دارد و برای بازگشت به سوی او آماده میشود (یس: 83).